به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «کردامروز»؛ بیجار؛ این رویداد فرصتی برای بازشناسی بخشی از دانش بومی ایرانیان در مدیریت منابع آب، پاسداشت هویت تاریخی منطقه گروس و فراهم‌کردن زمینه‌ای تازه برای توسعه گردشگری فرهنگی در شهرستان بیجار است؛ فرصتی که تحقق اهداف آن، به برنامه‌ریزی عملی، حفاظت مستمر و مشارکت نهادهای مسئول و مردم محلی نیاز دارد.

قنات، تنها یک سازه سنتی برای انتقال آب نیست؛ بلکه روایتگر قرن‌ها تجربه، دانش مهندسی، شناخت طبیعت و تلاش انسان برای سازگاری با شرایط اقلیمی است.

ایرانیان در دوره‌های مختلف تاریخی، با شناخت دقیق ویژگی‌های زمین‌شناختی و منابع زیرزمینی، سامانه‌هایی را طراحی و اجرا کردند که امکان دسترسی پایدار به آب را در مناطق کم‌آب فراهم می‌ساخت.

این سازه‌ها بدون برخورداری از فناوری‌های پیشرفته امروزی، بر پایه محاسبات دقیق، تجربه نسل‌ها و همکاری اجتماعی شکل گرفتند و نقش مهمی در استمرار زندگی، توسعه کشاورزی و شکل‌گیری سکونتگاه‌ها ایفا کردند.

از این منظر، قنات علی‌رضاخان گروس در شهرستان بیجار نیز بخشی از میراث ارزشمند تاریخی منطقه به شمار می‌رود؛ اثری که می‌تواند تصویری از شیوه زندگی گذشتگان، نحوه مدیریت منابع طبیعی و اهمیت آب در شکل‌گیری اقتصاد و مناسبات اجتماعی منطقه را به نسل امروز منتقل کند.

ثبت ملی؛ آغاز مسئولیتی فراتر از عنوان تاریخی

ثبت یک اثر در فهرست میراث ملی، نقطه پایان مأموریت حفاظت از آن نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر از مسئولیت دستگاه‌های متولی محسوب می‌شود.

تجربه حفاظت از آثار تاریخی نشان داده است که ثبت قانونی، زمانی می‌تواند به صیانت واقعی منجر شود که با برنامه مشخص برای مستندسازی، تعیین حریم، جلوگیری از تعرض، پایش وضعیت موجود و تأمین اعتبارات موردنیاز همراه باشد.

قنات‌ها به دلیل ساختار زیرزمینی و آسیب‌پذیری در برابر تغییرات محیطی، فعالیت‌های عمرانی، دخل‌وتصرف‌های انسانی و فرسایش طبیعی، نیازمند نظارت تخصصی و مستمر هستند.

هرگونه مداخله غیراصولی در مسیر قنات یا محدوده پیرامونی آن می‌تواند به بخش‌هایی از این سازه تاریخی آسیب وارد کند؛ آسیب‌هایی که در برخی موارد جبران‌ناپذیر خواهند بود.

ازاین‌رو، اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بیجار باید با همکاری کارشناسان تخصصی، وضعیت فعلی قنات علی‌رضاخان گروس را به‌صورت دقیق ارزیابی کند و در صورت نیاز، برنامه‌ای مرحله‌بندی‌شده برای مرمت، حفاظت و ساماندهی آن تدوین کند.

تهیه پرونده مستند از ویژگی‌های معماری، مسیر قنات، شیوه ساخت، ارزش تاریخی و ارتباط آن با جغرافیای منطقه نیز می‌تواند پشتوانه‌ای برای مطالعات بعدی و معرفی علمی این اثر باشد.

میراث تاریخی؛ ظرفیتی برای رونق گردشگری و اقتصاد محلی

شهرستان بیجار با برخورداری از پیشینه تاریخی، آثار فرهنگی، جاذبه‌های طبیعی و ظرفیت‌های کمتر معرفی‌شده، امکان توسعه گونه‌های مختلف گردشگری را دارد.

با این‌حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها صرفاً با شناسایی و ثبت آثار محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ایجاد پیوند میان میراث فرهنگی، زیرساخت‌های گردشگری، فعالیت اقتصادی و مشارکت جوامع محلی است.

قنات علی‌رضاخان گروس نیز می‌تواند در صورت فراهم‌شدن شرایط ایمن و کارشناسی‌شده، به یکی از مقاصد گردشگری تاریخی و فرهنگی منطقه تبدیل شود، معرفی این اثر در مسیرهای گردشگری بیجار، تولید محتوای رسانه‌ای و مستند، تهیه بروشورهای اطلاع‌رسانی، نصب تابلوهای معرفی و استفاده از ظرفیت راهنمایان محلی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به شناساندن آن در سطح شهرستان و استان کمک کند.

البته تبدیل یک اثر تاریخی به مقصد گردشگری، بدون توجه به الزامات حفاظتی امکان‌پذیر نیست، هرگونه بازدید عمومی باید بر اساس نظر کارشناسان میراث فرهنگی، رعایت ملاحظات ایمنی و حفظ اصالت اثر انجام شود، هدف از گردشگری میراث‌محور، افزایش بازدید به هر قیمت نیست؛ بلکه ایجاد تجربه‌ای آگاهانه و مسئولانه است که هم به شناخت تاریخ کمک کند و هم از آسیب به سرمایه فرهنگی جلوگیری کند.

در کنار این موضوع، مشارکت کسب‌وکارهای محلی، فعالان صنایع‌دستی، تولیدکنندگان محصولات بومی و راهنمایان گردشگری می‌تواند زمینه بهره‌مندی اقتصادی جامعه پیرامونی را فراهم سازد، به این ترتیب، حفاظت از میراث تاریخی از یک وظیفه صرفاً اداری به مطالبه و منفعتی مشترک برای مردم تبدیل خواهد شد.

ضرورت پیوند میراث فرهنگی با هویت نسل جوان

یکی دیگر از ابعاد اهمیت ثبت ملی قنات علی‌رضاخان گروس، نقش آن در انتقال دانش و هویت تاریخی به نسل‌های آینده است، بخش قابل‌توجهی از میراث ناملموس و دانش بومی ایران، در کنار آثار مادی و تاریخی شکل گرفته و قنات‌ها نمونه روشنی از این پیوند میان دانش، فرهنگ و زندگی اجتماعی هستند.

آشنایی دانش‌آموزان، دانشجویان و جوانان با شیوه احداث و بهره‌برداری از قنات‌ها، می‌تواند نگاه آنان را نسبت به ارزش منابع طبیعی و تجربه تاریخی پیشینیان تقویت کند، برگزاری برنامه‌های فرهنگی و آموزشی، بازدیدهای هدفمند و تهیه محتوای مستند درباره پیشینه این سازه‌ها، از اقداماتی است که می‌تواند این اثر را از یک نام ثبت‌شده به بخشی زنده از حافظه تاریخی جامعه تبدیل کند.

از ثبت ملی تا حفاظت و بهره‌برداری مسئولانه

اکنون انتظار می‌رود ثبت ملی قنات علی‌رضاخان گروس به نقطه آغاز یک برنامه اجرایی منسجم در شهرستان بیجار تبدیل شود؛ برنامه‌ای که در آن وظایف دستگاه‌های متولی مشخص باشد و اقدامات حفاظتی، مرمتی، پژوهشی و معرفی گردشگری در قالب زمان‌بندی معین دنبال شود.

همکاری فرمانداری، اداره میراث فرهنگی، شهرداری‌ها و دهیاری‌های مرتبط، دستگاه‌های اجرایی و تشکل‌های مردمی می‌تواند مسیر تحقق این هدف را هموار کند، همچنین ضروری است ظرفیت رسانه‌های محلی برای معرفی اهمیت این اثر و افزایش حساسیت عمومی نسبت به حفاظت از آن به کار گرفته شود.

در این میان، مردم منطقه نیز نقش مهمی دارند؛ چراکه صیانت از میراث تاریخی بدون همراهی جامعه محلی پایدار نخواهد بود، توجه به ارزش قنات، جلوگیری از تخریب یا تعرض به محدوده آن و انتقال اطلاعات و روایت‌های تاریخی از نسل‌های گذشته، بخشی از مسئولیت اجتماعی در قبال این سرمایه فرهنگی است.

ثبت ملی قنات علی‌رضاخان گروس، فرصتی برای دیده‌شدن بخشی از تاریخ و هویت شهرستان بیجار در سطح ملی فراهم کرده است؛ اما ارزش واقعی این اتفاق زمانی آشکار می‌شود که این اثر از خطر فراموشی و فرسایش مصون بماند و با برنامه‌ریزی علمی، به سرمایه‌ای فرهنگی، آموزشی و گردشگری برای منطقه تبدیل شود.

بی‌تردید، میراث تاریخی تنها یادگار گذشتگان نیست؛ سرمایه‌ای متعلق به نسل امروز و امانتی برای آیندگان است، قنات علی‌رضاخان گروس؛ میراثی که نباید در فهرست ثبت ملی متوقف بماند.

حفظ این سرمایه، نیازمند عبور از نگاه تشریفاتی به ثبت آثار و حرکت به سمت حفاظت عملی، معرفی هدفمند و بهره‌برداری مسئولانه است؛ مسیری که می‌تواند قنات علی‌رضاخان گروس را از یک اثر تاریخی کمتر شناخته‌شده به یکی از نمادهای هویت فرهنگی و ظرفیت گردشگری بیجار تبدیل کند.

انتهای خبر/