سفیرانی که مرز نمی‌بینند

از پرواز تا حقیقت؛

سفیرانی که مرز نمی‌بینند

۵ می، روز جهانی فضانورد، نماد لحظه‌ایست که بشر برای نخستین‌بار جاذبه را نه یک قانون که یک پیشنهاد تلقی کرد، روز فضانورد، گذشته، حال و آینده حرفه‌ای که نام فضانوردی را از یک رؤیا به یک تخصص علمی و یک سبک زندگی تبدیل کرده است.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «کردامروز»، روز ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ برای همیشه در خاطره جمعی انسان ماندگار شد، یوری آلکسیویچ گاگارین با کپسول «وُستوک ۱» به مدت ۱۰۸ دقیقه دور زمین چرخید و هنگام بازگشت، چتر نجاتش را در ارتفاع هفت‌کیلومتری باز کرد.

اما چرا ۵ می را نیز روز فضانورد می‌نامند؟ سه هفته پس از گاگارین، در ۵ می ۱۹۶۱، آلن شپرد به‌عنوان نخستین آمریکایی در یک پرواز زیر مداری ۱۵ دقیقه‌ای، به ارتفاع ۱۸۷ کیلومتری رسید، از آن سال، هر دو تاریخ در نقاط مختلف جهان گرامی داشته می‌شوند، یکی نماد پیشتازی شرق و دیگری نماد عزم غرب برای ورود به رقابت فضایی، اما نکته حائز اهمیت این است که هر دو رویداد، یک پیام داشتند: دیگر آسمان سقف آرزوهای ما نیست.

در ایران و بسیاری از کشورها، روز فضانورد فرصتی است برای یادآوری جرأت انسانی که ترس از ناشناخته را کنار گذاشت، فارغ از سیاست‌های جنگ سرد، این روز متعلق به تمام کسانی است که جرأت کردند بگویند چرا نه؟ در برابر چرا ممکن نیست؟

دویدن در مدار، معمای بی‌وزنی و مرزهای تازه تحمل

هنگامی که از یک فضانورد می‌پرسند دشوارترین بخش مأموریت چه بود؟ پاسخ به‌ندرت پرتاب است، اغلب می‌گویند: سازگاری با بی‌وزنی و انزوا، بدن انسان برای جاذبه طراحی شده، استخوان‌ها، ماهیچه‌ها، حتی چگونگی گردش خون در ایستگاه فضایی بین‌المللی، فضانوردان باید روزی دو ساعت ورزش کنند تا تحلیل عضلاتشان به تأخیر بیفتد.

عجیب است بدانیم که ارتفاع ۴۰۰ کیلومتری سطح دریا، گرانش تنها ۱۰ درصد ضعیف‌تر از سطح زمین است، اما حالت سقوط آزاد مداری، همه چیز را بی‌وزن جلوه می‌دهد.

فضانوردان حین راهپیمایی فضایی (EVA)، لباس‌هایی به وزن ۱۳۰ کیلوگرم در زمین می‌پوشند که در فضا وزن صفر دارد، در چنین شرایطی، کوچک‌ترین اشتباه می‌تواند به قیمت جان تمام شود. آنها آموزش می‌بینند که هر پیچ‌ومهره، هر نفس، هر حرکت، باید حساب‌شده باشد، این سطح از دقت و مهارت است که فضانوردی را از هر حرفه دیگری متمایز می‌کند.

فضانوردان، سفیرانی که هرگز مرز نمی‌بینند

در سال ۱۹۷۵، رقابت تلخ شوروی و آمریکا به لحظه‌ای تاریخی تبدیل شد: پرواز مشترک سایوز - آپولو، جایی که فضانوردان دو بلوک متخاصم در مدار دست دادند، از آن زمان، مفهوم فضانورد از یک قهرمان ملی فراتر رفت و به سفیر سیاره زمین تبدیل شد، در ایستگاه فضایی بین‌المللی، فضانوردان روس، آمریکایی، ژاپنی، اروپایی و حتی گردشگران فضایی از امارات یا ایران (مانند انوشه انصاری در سال ۲۰۰۶) در کنار هم زندگی می‌کنند، آنها صبحانه مشترک می‌خورند، تجهیزات را تعمیر می‌کنند و با هم به بیرون از ایستگاه قدم می‌گذارند.

یک فضانورد وقتی از مدار به زمین نگاه می‌کند، هیچ مرز سیاسی نمی‌بیند، فقط گردابی از ابرها، خشکی‌ها و اقیانوس‌ها را می‌بیند که درهم تنیده‌اند، شاید به همین دلیل است که بسیاری از فضانوردان پس از بازگشت، فعالان سرسخت صلح و محیط‌زیست می‌شوند، آنها اثر دید کلی (Overview Effect) را تجربه کرده‌اند، نگرشی که در آن تمام درگیری‌های زمینی کوچک و مضحک به نظر می‌رسند.

امروز دیگر پرسش آیا می‌توانیم به مریخ برویم؟ پرسش اصلی نیست، بلکه چه زمانی و با چه هزینه‌ای؟ مهم است، ناسا، اسپیس ایکس و آژانس فضایی چین برنامه‌هایی برای فرود انسان بر مریخ در دهه ۲۰۳۰ تا ۲۰۴۰ دارند، اما سفر به مریخ یعنی ۷ تا ۹ ماه در فضا، قرارگرفتن در معرض تشعشعات کیهانی و ناشناخته‌های روانی دوری طولانی از زمین، علاوه بر این، مأموریت‌های آینده به فضای عمیق نیازمند فناوری‌هایی مانند موتورهای یونی، چاپگر سه‌بعدی در فضا و حتی کشاورزی در مدار است.

در این میان، حرفه فضانوردی نیز در حال تغییر است، دیگر فقط خلبانان جنگنده یا مهندسان هوافضا فضانورد نمی‌شوند، زیست‌شناسان، پزشکان، زمین‌شناسان و حتی روزنامه‌نگاران علمی نیز راهی به ایستگاه فضایی پیدا کرده‌اند، شاید در دهه آتی، فضانوردان حرفه‌ای با مأموریت‌های خصوصی و ایستگاه‌های تجاری در مدار، بخش جدایی‌ناپذیر اقتصاد فضا شوند.

۵ می، روز فضانورد، صرفاً یک بزرگداشت تاریخی نیست، بلکه یادآوری این حقیقت است که کنجکاوی مهم‌ترین موتور پیشرفت انسان بوده و خواهد بود، از آن روزهای نخست که آلن شپرد با ترسی پنهان بر فراز اقیانوس اطلس اوج گرفت، تا امروز که تلسکوپ جیمز وب تصاویری از تولد ستارگان را به زمین مخابره می‌کند، همیشه یک عنصر ثابت وجود داشته است، انسان‌هایی که از مرزهای ممکن عبور کردند.

فضانوردان به ما آموختند که کره زمین نه‌تنها خانه ما، بلکه تنها خانه‌ای است که در تصاویر پشت زمینه هر فضانورد، شکننده و زیبا دیده می‌شود، آنها فداکاری کردند، تمرین کردند، شکست خوردند و دوباره پرواز کردند، شاید همه ما نتوانیم به ایستگاه فضایی برویم، اما می‌توانیم روحیه فضانوردی را در زندگی خود جاری کنیم، شجاعت برای پرسیدن، پشتکار برای شکستن محدودیت‌ها و فروتنی برای نگاه‌کردن به زمین است.

در این روز، کافی است سری به آسمان صاف شب بزنید و ایستگاه فضایی بین‌المللی را تصور کنید که با سرعت ۲۸ هزار کیلومتر بر ساعت از فراز سرتان می‌گذرد، درون آن، شاید یک فضانورد در حال تماشای طلوع خورشید شانزدهمین بار در شبانه‌روز خود باشد و این جمله را زمزمه کند، از این بالاتر، فقط خداست، روز فضانورد مبارک.

نویسنده: محمد خالدیان فعال فرهنگی